Ο ΝΕΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

Υπήρξε μια περίοδος, κυρίως κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, που γινόταν στον τόπο μας έντονη αντιπαράθεση ανάμεσα στην αναπτυσσόμενη τεχνική και στον ανθρωπισμό νοούμενο πάντα σε σχέση με τα κλασικά γράμματα, την κλασική παιδεία και τις αξίες. Το πνεύμα ήταν ότι η τεχνική αντιστρατεύεται και απωθεί τον ανθρωπισμό. Αργότερα έγινε αποδεκτό ότι και η τεχνική είναι ανθρωπισμός στο βαθμό που συμβάλλει να βελτιώνονται οι συνθήκες ζωής των ανθρώπων, λαμβάνοντας υπόψη ότι με  τη βελτίωση των συνθηκών ζωής του ανθρώπου βελτιώνεται  και ο ίδιος ο άνθρωπος, κατά το  γνωστό μαρξιστικό αξίωμα της προόδου. Το αξίωμα ωστόσο εξακολουθούσε να προκαλεί πολλές αντιρρήσεις σχετικά με το αν όντως βελτιώνεται ο άνθρωπος και ως προς τι βελτιώνεται, αν δηλαδή ο άνθρωπος εξανθρωπίζεται, αν αποβάλλει τα ζωώδη χαρακτηριστικά του και αν γίνεται «καλύτερος άνθρωπος», ανθρωπινότερος, διότι αυτό είναι τελικά ο ανθρωπισμός: ο εξανθρωπισμός του ανθρώπου με έμφαση βέβαια στις ηθικές ιδιότητες και στο χαρακτήρα. Με την έννοια αυτή το αίτημα του ανθρωπισμού είναι διαχρονικό.

Έκτοτε άλλαξαν πολλά και κυρίως σ’ αυτό που ονομάζεται τεχνική και τεχνολογία, η οποία από τα μέσα του 20ου αιώνα με τον Η/Υ άρχισε να αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς  και η ανάπτυξη συνεχίζεται στις μέρες μας με όλο και πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα, κατακτώντας τον άνθρωπο και καθορίζοντας σε μεγάλο βαθμό τη ζωή του. Η εποχή μας, η κοινωνία μας είναι πλέον εικονιστική, ψηφιακή, υποταγμένη στους αλγόριθμους και στα κουμπιά, στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στην παγκοσμιοποιημένη κουλτούρα. Ο Η/Υ δεν είναι πια  απλό εργαλείο  αλλά περιβάλλον ζωής και εργασίας, που μας ενημερώνει, μας ταξιδεύει, μας διασκεδάζει, μας κρατάει συντροφιά, μας κάνει όλες τις δουλειές και μας απαλλάσσει από κόπους, ταλαιπωρίες και περιττή απώλεια χρόνου. Όλα αυτά τα «δεινά» που επέτυχε το «δεινότερον» όλων, ο άνθρωπος, βελτιώνουν μεν τη ζωή, οι αντιρρήσεις όμως και τα ερωτηματικά παραμένουν. 

Παράλληλα, οι αυξανόμενες δυνατότητες ανάγνωσης του γονιδιώματος με τη δυνατότητα μάλιστα παρέμβασης και αλλοίωσης των γενετικών χαρακτηριστικών, η αναπτυσσόμενη τεχνητή νοημοσύνη και η ρομποτική παράλληλα με τους εξοπλισμούς και τους πολέμους, η υπερεκμετάλλευση των πηγών ενέργειας σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή, η σύζευξη βιολογικών και τεχνοεπιστημονικών ιδιοτήτων σε συνδυασμό με την εξ αυτού επικείμενη μετάλλαξη του ανθρώπου, όλα αυτά προετοιμάζουν τη μετάβαση μια νέα εποχή που πολλοί τη βλέπουν ζοφερή και απάνθρωπη, με τον άνθρωπο μεταλλαγμένο και υποδουλωμένο όλο και περισσότερο στις μηχανές και με συνεχώς παρούσα την απειλή της ολοκληρωτικής καταστροφής του πλανήτη. Άλλοι, οι αισιόδοξοι βλέπουν  τον άνθρωπο να προσαρμόζεται βαθμιαία και ομαλά στη νέα εποχή, να κατακτά συνεχώς τη φύση αποσπώντας όλο και περισσότερα μυστικά της, να υπερβαίνει φυσικούς και βιολογικούς περιορισμούς και να αποικίζει τελικά το σύμπαν.

Ανεξάρτητα όμως από την αναγόμενη στο μέλλον απαισιόδοξη ή  αισιόδοξη θεώρηση, είναι προφανές ότι στην εποχή μας με δεδομένη την τεχνολογική υπεροχή και τους συναφείς κινδύνους, αναβιώνει η παλαιά αντιπαλότητα και αναζητείται ο νέος ανθρωπισμός, ένας «ψηφιακός ανθρωπισμός», για να χρησιμοποιήσουμε τον τίτλο του βιβλίου ενός νέου και αξιόλογου στοχαστή, του Θεοφάνη Τάση, ένας ανθρωπισμός για την εικονιστική κοινωνία μας, τα αιτήματα και τα ερωτήματα του οποίου θα παρεμβαίνουν στην  ανεξέλεγκτη πορεία της τεχνολογίας, εμποδίζοντας την «ύβριν» της υπερβολής της με βάση πάντα τον άνθρωπο, τη φρόνηση και την αριστοτελική μεσότητα.

Κώστας Μπαλάσκας


Νέα Παιδεία (2020), τεύχος 173

 

Kεντρική διάθεση

Εκδόσεις Οσελότος, Βατάτζη 55, Αθήνα

Τηλ. 210.64.31.108, email: ocelotos@ocelotos.gr