[1/6/2026]

Κάθε (προκάτ) απάντηση τεκμηριωμένη είναι…αποδεκτή;

Γράφει ο Κωνσταντίνος Γεωργόπουλος

Πριν λίγες μέρες οι πανελλήνιες εξετάσεις σήκωσαν αυλαία με την εξέταση των υποψηφίων στο μάθημα της νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας. Πολλά έχουν ήδη ειπωθεί σε συζητήσεις για τα φετινά θέματα, τα κείμενα, τις ερωτήσεις κ.ά. και πολλά μένουν ακόμα να ειπωθούν. Εγώ θα ήθελα να εστιάσω στις ενδεικτικές απαντήσεις που δίνονται από την Κεντρική Επιτροπή Εξετάσεων σε συνδυασμό με την εισαγωγική παρατήρηση που περιλαμβάνεται στην αρχή των οδηγιών, τη γνωστή σε όλους και όλες επισήμανση/υπενθύμιση πως «κάθε απάντηση τεκμηριωμένη είναι αποδεκτή».

Ας εστιάσουμε στις απαντήσεις που δόθηκαν για την ερώτηση Β3 στην οποία οι μαθητές/τριες καλούνται να εξηγήσουν τη λειτουργία τριών γλωσσικών επιλογών στο Κείμενο 2 του Ε. Π. Παπανούτσου και ειδικότερα στην επιλογή του ασύνδετου σχήματος. Για να είμαστε ακριβείς, οι μαθητές/τριες για τέσσερις μονάδες πρέπει να ερμηνεύσουν και να εξηγήσουν τεκμηριωμένα (ώστε να γίνει αποδεκτή η απάντησή τους) τη χρήση του ασύνδετου σχήματος στο εξής χωρίο:

Λέγεται συνήθως ότι τα νιάτα είναι επαναστατικά, αγαπούν τις μεγάλες καινοτομίες, απαιτούν ριζικές λύσεις, δεν δέχονται συμβιβασμούς·

Η ενδεικτική απάντηση από την ΚΕΕ είναι περιέργως και μάλλον προβληματικά γενναιόδωρη κατά τη γνώμη μου. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την ΚΕΕ το ασύνδετο σχήμα επιλέγεται γιατί:

Αποδίδει τα χαρακτηριστικά της νεότητας με ένταση, πυκνό λόγο, γοργό ρυθμό και συναισθηματική φόρτιση. Εναλλακτικά μπορούν να αναφερθούν και προφορικότητα, ελλειπτικός λόγος, ασθματικός ρυθμός.

Ο Παπα…τρέχας

Πολλά ερωτήματα προκύπτουν. Καταρχάς, τι διαφορά έχει ο γοργός ρυθμός από τον ασθματικό; Στον πρώτο ο Παπανούτσος «τρέχει» ενώ στον δεύτερο «λαχανιάζει» από το πολύ «τρέξιμο»; Αυτή η ταχύτητα στον ρυθμό επηρεάζει κάπως την πρόσληψη του χωρίου από τον αναγνώστη; Υπάρχει ουσιώδης διαφορά που απαιτεί και διαφορετική ανάλυση και τεκμηρίωση εκ μέρους του μαθητή; Ή απλώς μπαίνει ως εναλλακτική απάντηση της πρώτης, σαν να λέει στους/στις βαθμολογητές/τριες «παιδιά, είτε η μία διατύπωση είτε η άλλη μας κάνει, μην κόψετε μονάδες, το ίδιο πράγμα λέμε παίζοντας με τις λέξεις»;

Προφορικότητα και ελλειπτικός

Πέραν τούτου, οι απαντήσεις μιλούν για «προφορικότητα». Άραγε είναι αρκετό από μόνο του το ασύνδετο σχήμα στο πλαίσιο μιας ανάλυσης περιορισμένης σε επίπεδο μιας (ημι)περιόδου ώστε να δικαιολογηθεί αφενός η προφορικότητα αφετέρου η επίδοση αυτής της ιδιότητας στο κείμενο, όπως γράφουν οι μαθητές/τριες. Είθισται τέτοιες απαντήσεις να απαντώνται στο στιλ «με την τάδε επιλογή το κείμενο αποκτά» ή «με το τάδε στο κείμενο προσδίδεται». Μπορούμε να μιλάμε με όρους «κειμένου» ενώ ερωτόμαστε σε επίπεδο φράσης ή περιόδου; Πόσο νομιμοποιούμαστε να υποστηρίξουμε πως, επειδή εν γένει το ασύνδετο σχήμα εμφανίζεται σε προφορικά κείμενα ή σε κείμενα προφορικού τύπου, στο συγκεκριμένο μεμονωμένο χωρίο προσδίδεται προφορικότητα;

Και ο ελλειπτικός λόγος; Δηλαδή η ΚΕΕ κρίνει ικανοποιητική ως απάντηση ότι με το ασύνδετο σχήμα, δηλαδή με την παράθεση και παράταξη στοιχείων διαδοχικών μέσω της έλλειψης και παράλειψης κάποιου συνοχικού-συνδετικού στοιχείου, ο λόγος γίνεται…ελλειπτικός; Μα, ασύνδετο δε σημαίνει έλλειψη (λεξικής) σύνδεσης; Είναι σαν να γίνεται δεκτό σε ερώτηση για τη χρήση της μεταφοράς μια απάντηση όπως «Με την μεταφορά ο λόγος δεν γίνεται κυριολεκτικός».

Περί συναισθηματικής φόρτισης

Τέλος, οι απαντήσεις μιλούν για «συναισθηματική φόρτιση». Ποιανού; Εννοούμε για δήλωση συναισθηματικής φόρτισης και διάθεσης του συντάκτη ή για πρόκληση συναισθηματικής φόρτισης στους αναγνώστες; Ποιον συστατικό παράγοντα της επικοινωνίας αφορά, τον πομπό ή τον δέκτη του μηνύματος; Και για τι είδους φόρτιση μιλάμε; Οργή, συμπάθεια, αγανάκτηση, θαυμασμό… Αυτά δεν πρέπει να εξειδικευτούν ή να αναλυθούν, ώστε η απάντηση να είναι τεκμηριωμένη άρα και αποδεκτή;

Αν μιλάμε για τον πομπό, δεν ξέρω πόσο ασφαλές είναι να μιλήσουμε για συναισθηματική φόρτιση του συντάκτη στο συγκεκριμένο χωρίο, ενώ ξεκινάει με φράση που μαρτυρά την παράθεση μιας διαδεδομένης πεποίθησης της κοινής γνώμης εκ μέρους του συντάκτη και την αποστασιοποίηση του (Λέγεται συνήθως ότι…). Με όρους επικοινωνιακών λειτουργιών κατά το μοντέλο του Jacobson, στο συγκεκριμένο χωρίο άραγε είναι τόσο ισχυρή η συγκινησιακή λειτουργία της γλώσσας (πόσο μάλλον να ενισχύεται ή να προκαλείται από το ασύνδετο), που αφορά στη δήλωση της διάθεσης και της στάσης του πομπού, ώστε να γίνει αποδεκτή η συναισθηματική φόρτιση; Δεν υπερισχύει κυρίως η δηλωτική/πληροφοριακή λειτουργία της γλώσσας μέσω της συνδρομής του ασύνδετου, εστιάζοντας στην εμφατική παράθεση του μηνύματος, δηλαδή επιμέρους επαναστατικών χαρακτηριστικών της νέας γενιάς; Κατά τη γνώμη μου, αν θέλουμε έστω να μιλήσουμε για συναισθηματική εμπλοκή και στάση του συντάκτη, πρέπει οπωσδήποτε να ληφθεί υπόψη και το αμέσως επόμενο χωρίο, στο οποίο υπάρχει φανερή θετική αξιολόγηση και συμμετοχή του με όρους κριτικής ανάλυσης λόγου («και αυτό πραγματικά είναι η χάρη και η δόξα τους»), χωρίο που ωστόσο δεν μας ενδιαφέρει λόγω της εκφώνησης!

Αν, από την άλλη μεριά, θέλουμε να υποστηρίξουμε ότι «το ασύνδετο σχήμα προκαλεί συναισθηματική φόρτιση στους αναγνώστες», σε ποιους αναγνώστες; Σε κείμενο που αφορά τις διαγενεακές διαφορές της νεότητας και του γήρατος, η ίδια συναισθηματική φόρτιση προκαλείται ολωσδιόλου και ανεξαιρέτως σε όλους τους αναγνώστες; Δεν παίζει ρόλο λόγω του θέματος, αν θέλουμε να μιλήσουμε για την επίδραση και πρόσληψη του κειμένου από τους αποδέκτες του, η ηλικία ή και οι ιδεολογικές προκαταλήψεις των αναγνωστών; Την ίδια ανταπόκριση μπορεί να έχει ο νέος σε αυτό το χωρίο σε σχέση με τον γηραιότερο; Αυτά επίσης δεν πρέπει να αναλυθούν (έστω αδρομερώς), ώστε η απάντηση να διαθέτει στοιχειώδη τεκμηρίωση και να γίνει αποδεκτή; Ή απλώς αρκούμαστε σε αφελώς απλοϊκές απαντήσεις του στιλ «το ασύνδετο σχήμα συμβάλλει στη συναισθηματική φόρτιση του αναγνώστη» και αυτό το βαπτίζουμε «τεκμηρίωση»;

Τελικά τι αξιολογούμε;

Η ενδεικτική απάντηση για το ασύνδετο σχήμα από την ΚΕΕ μαρτυράει κατά τη γνώμη μου την «κατάντια» του γλωσσικού μαθήματος. Αυτό που ακόμα κρίνουμε το 2026 σε επίπεδο πανελλαδικής εξέτασης του γλωσσικού μαθήματος είναι η παράθεση στείρας, συνταγοποιημένης και προκάτ θεωρίας «πασπαρτού» που απλώς ζητάμε από τους/τις μαθητές/τριες να την ανακαλέσουν και να την κολλήσουν στην κατάλληλη εκφώνηση, ερήμην του κειμένου (κολλάμε λίγο και το νόημα του χωρίου και ούτε γάτα ούτε ζημιά). Μια θεωρία μάλιστα που έχει διαμορφωθεί λίγο-πολύ από την παράδοση των προγενέστερων ενδεικτικών απαντήσεων της ΚΕΕ και τα διάφορα βοηθήματα γλώσσας που κυκλοφορούν στο εμπόριο ή στο διαδίκτυο και τα οποία με αγωνία και ζήλο προστρέχουμε να εφοδιαζόμαστε οι φιλόλογοι (τόσο για να διδάξουμε το μάθημα όσο και για να μάθουμε το αντικείμενο).

Δεν μας ενδιαφέρει η τεκμηρίωση επί της ουσίας και η κριτική ανάλυση και σύνδεση με αυτό που έχουμε και διαβάζουμε μπροστά μας. Οι απαντήσεις της ΚΕΕ και οι ανάλογες της τράπεζας θεμάτων σε συνδυασμό με το είδος των ερωτημάτων που τίθενται έχουν φτάσει πλέον στο σημείο αν όχι να ακυρώνουν τουλάχιστον να υπονομεύουν το πρόγραμμα σπουδών και οποιαδήποτε έννοια κειμενοκεντρικότητας, κριτικής ανάλυσης λόγου ή κριτικού γραμματισμού. Αυτό που εν τέλει εξακολουθούμε να αξιολογούμε και να επιβραβεύουμε δεν είναι ούτε η κριτική ούτε η ανάλυση αλλά η ικανότητα απομνημόνευσης και ανάκλησης bullet με στοιχεία γλωσσικής θεωρίας -αμφίβολης εγκυρότητας συχνά- που έχουμε «διδάξει»...

Σε τελική ανάλυση, αυτό που έχουμε καταργήσει στη διδακτική πράξη και στην εξεταστική της αντανάκλαση είναι τόσο η βαθύτερη έννοια της «μάθησης» όσο και η επιστημονική «διδασκαλία» και προσέγγιση της γλώσσας, με το πρόγραμμα σπουδών να έχει γίνει κουρέλι!