[11/6/2026]

Νεοελληνική Γλώσσα Α' Γενικού Λυκείου Γενικής Παιδείας, εκδ. Πατάκη

Η φυσιογνωμία του νέου βιβλίου

Αγαπητοί, αγαπητές συνάδελφοι,

Ήταν αρχές του 2021 όταν ο συντονιστής της συγγραφικής μας ομάδας, ο καθηγητής του Ιονίου Πανεπιστημίου, Κώστας Αγγελάκος συγκάλεσε την πρώτη συνάντησή μας. Είχαν προηγηθεί συζητήσεις με τις εκδόσεις Πατάκη και είχαμε αποφασίσει να συμμετάσχουμε στο συγγραφικό εγχείρημα του πολλαπλού βιβλίου στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας στο Λύκειο.

Η σύνθεση της ομάδας είναι πολυφωνική, γεγονός που έδωσε και στα βιβλία μας ανάλογη ταυτότητα. Συνεργαστήκαμε και συνεργαζόμαστε δύο ομάδες φιλολόγων: από την επιστημονική ένωση «Νέα Παιδεία» (Αθήνα) & από την «Πολύτροπη Γλώσσα» (Θεσσαλονίκη). Άλλοι από εμάς προερχόμαστε από την ιδιωτική σχολική εκπαίδευση (η Σοφία, ο Γιάννης, η Νατάσα), άλλοι υπηρετούν ή έχουν υπηρετήσει για χρόνια τη δημόσια εκπαίδευση (ο Δημήτρης, η Άβρα, η Γιούλη, ο Πανταζής). Η επαγγελματική μας πορεία συμβαδίζει και με συναφείς μεταπτυχιακές ή διδακτορικές σπουδές, αλλά και με διάφορες και διαφορετικές για τον καθένα θέσεις ευθύνης. 

Το βασικότερο ωστόσο κοινό μας γνώρισμα είναι η αγάπη για την Εκπαίδευση και τους μαθητές και τις μαθήτριες, και η βαθιά πίστη για μια ανανέωση του γλωσσικού μαθήματος. Ίσως το τελευταίο να αποτέλεσε και την αντίρροπη δύναμη στις ποικίλες δυσκολίες του εγχειρήματος και τις πολλές και επαναλαμβανόμενες χρονικές παρατάσεις και παλινδρομήσεις του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Το βιβλίο Νεοελληνική Γλώσσα Α’ Γενικού Λυκείου δημιουργήθηκε με στόχο να αποτελέσει έναν εύχρηστο, ελκυστικό και ταυτόχρονα αποτελεσματικό οδηγό για τη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος. Θα πρέπει να προσεγγιστεί από την εκπαιδευτική κοινότητα ως μια ευρύτερη πρόταση της συγγραφικής ομάδας για το γλωσσικό μάθημα. Η πρότασή μας εδράζεται στις βασικές αρχές της Παιδαγωγικής και της Διδακτικής των Ανθρωπιστικών μαθημάτων ευρύτερα και της Νεοελληνικής Γλώσσας ειδικότερα.

Με βάση την τελευταία παραδοχή, σε ένα πρώτο στάδιο, προσέξαμε ιδιαίτερα την επιλογή των κειμένων -άλλωστε από εδώ ξεκινά πάντα το μάθημά μας-, μονοτροπικών και πολυτροπικών, την ποικιλία τους και τους διαφορετικούς σημειωτικούς πόρους προέλευσής τους. Πρόκειται (και ευελπιστούμε να φανεί και στη διδακτική πράξη) για κείμενα κοντά στα ενδιαφέροντα των μαθητών και των μαθητριών, κείμενα που θα αντέξουν στον χρόνο, κείμενα που αρκετές φορές έχουν δοκιμαστεί από εμάς στην τάξη.

Ανάλογη δουλειά έγινε και με τα κείμενα του ψηφιακού υλικού (ΨΜΑ). Το ψηφιακό υλικό αποτελεί κατά πολλούς την τεχνολογική καινοτομία των πολλαπλών βιβλίων, η οποία ωστόσο δεν συνιστά από μόνη της σημαντική αλλαγή στη συγγραφή των σχολικών βιβλίων, γιατί αναφέρεται στα μέσα, σε εξωτερικό δηλαδή στοιχείο της εκπαίδευσης, και όχι στη σκοποθεσία ή τις μεθόδους. Εμείς προσπαθήσαμε το ψηφιακό υλικό να είναι οργανικό κομμάτι του βιβλίου, πολύτροπη προέκταση της διδακτικής πράξης.

Την επιλογή των κειμένων ακολούθησαν (δεύτερο στάδιο) οι παρακάτω ομάδες/ δέσμες δραστηριοτήτων, κοινές ως προς την στόχευσή τους για όλα τα κείμενα, για όλες τις ενότητες και για τα τρία σχολικά βιβλία (Α’, Β’, Γ’ Λυκείου): α) ερωτήσεις κατανόησης και παραγωγής προφορικού και γραπτού λόγου, β) ερωτήσεις για τα δομικά και τα γλωσσικά χαρακτηριστικά των κειμένων, γ) ερωτήσεις αναγνωστικής ανταπόκρισης και δημιουργικής έκφρασης.

Η παραπάνω δομή υπακούει -και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό από παιδαγωγικής και διδακτικής πλευράς- στους βασικούς αναβαθμούς μιας σύγχρονης διδακτικής πράξης με αφετηρία το ΚΕΙΜΕΝΟ.

Σε ένα πρώτο επίπεδο, οι δραστηριότητες εξετάζουν την κατανόηση, τι λέει το κείμενο. Για παράδειγμα: Να αποδώσετε σε 70-80 λέξεις το βασικό επιχείρημα του κειμένου ή ποιο είναι το θέμα του κειμένου και ποια η πρόθεση του συντάκτη ή πώς οργανώνει γλωσσικά (π.χ. ρηματικά πρόσωπα, επιλογή λεξιλογίου) την αφήγησή του ο συγγραφέας; κ.ο.κ.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, τι λες εσύ, ο μαθητής / η μαθήτρια, για αυτό που γράφει το κείμενο (κριτικός γραμματισμός). Εδώ ο μαθητής / η μαθήτρια δεν αναπαράγει το κείμενο, αλλά συνομιλεί μαζί του. Για παράδειγμα: Συμφωνείς ή διαφωνείς με την άποψη του συντάκτη και γιατί; Τι, κατά τη γνώμη σου, ο συντάκτης παραλείπει να αναφέρει σε σχέση με το θέμα; Να εντοπίσετε μία θέση του κειμένου που θεωρείτε αμφιλεγόμενη και να διατυπώσετε έναν τεκμηριωμένο αντίλογο, κ.ο.κ.

Σε ένα τρίτο επίπεδο, τι μπορείς να κάνεις με αυτό το κείμενο (παιδαγωγική της κοινωνικής δράσης). Το κείμενο δεν αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο ανάλυσης αλλά ως αφορμή κοινωνικής παρέμβασης και ενεργούς πολιτειότητας. Ο μαθητής καλείται να το χρησιμοποιήσει. Να το μετασχηματίσει. Να το επαναδιατυπώσει. Να δράσει. Για παράδειγμα: Να ξαναγράψετε το κείμενο από την οπτική ενός νέου ανθρώπου που … Να μετατρέψετε το κείμενο σε ανάρτηση κοινωνικού δικτύου 100-120 λέξεων. Να διεξαγάγετε μια μικρή έρευνα στο σχολείο σας: - Πόσοι μαθητές δηλώνουν ότι αισθάνονται εξαρτημένοι από την «εικόνα»; - Ποιες αιτίες αναφέρουν; - Να παρουσιάσετε τα αποτελέσματα κ.ο.κ.

Μέσα από την παραπάνω διδακτική διαδικασία απορρέουν, και πάντα με βάση τα κείμενα, τα Μαθαίνω, το μέρος, δηλαδή, του βιβλίου που πραγματεύεται στοιχεία Θεωρίας, κατά βάση λεξικογραμματικά και κειμενικά σχήματα, σε άμεση σχέση με το βιβλίο αναφοράς Εγχειρίδιο Νεοελληνικής Γλώσσας Α’, Β’, Γ’ Λυκείου (εκδ. Πατάκη) και το νέο Πρόγραμμα Σπουδών (2021-2022).

Η μεγαλύτερη καινοτομία στη συγγραφή αυτού του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς στο ότι επιχειρεί να συνδυάσει τα τρία παραπάνω επίπεδα, συνενώνει δηλαδή αρμονικά το πρωταρχικό ζητούμενο ενός γλωσσικού μαθήματος, την κατανόηση, με την τεκμηριωμένη διατύπωση εκ μέρους των μαθητών και των μαθητριών θέσης -αρχή η οποία συνάδει με την πολιτειότητα, βασικό στοιχείο (σε θεωρητικό τουλάχιστον επίπεδο) όλων των νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων- και με τη δημιουργική διάσταση ενός γλωσσικού μαθήματος, αποβλέποντας στη νέα γνώση και ενδεχομένως σε νέες μορφές κοινωνικής παρέμβασης, με υποκείμενα τους μαθητές και τις μαθήτριες. Έτσι, η διαπραγμάτευση των κειμένων όλων των βασικών ενοτήτων του σχολικού βιβλίου ακολουθεί το σχήμα: Κατανόηση - Κρίση - Δημιουργία.

Αυτή είναι η πολυπρισματική πρότασή μας, αυτή είναι η εκπαιδευτική μας θέση για το γλωσσικό μάθημα και καλούμε και εσάς, τους / τις συναδέλφους, να την υποστηρίξετε με τη δουλειά σας στην τάξη και, ακόμα καλύτερα, να τη βελτιώσετε, δείχνοντας και σε μας, τη συγγραφική ομάδα, διδακτικούς δρόμους που δεν σκεφτήκαμε ή δεν μπορέσαμε να εντάξουμε στα βιβλία μας.

Παναγιώτης Μητρούλιας, φιλόλογος, Δρ Επιστημών Αγωγής, μέλος της συγγραφικής ομάδας