[5/7/2026]
Πού είναι οι φωνές των παιδιών;
«Καλλιεργείται η κριτική στο σύγχρονο σχολείο;» Το ερώτημα αυτό τέθηκε ως προβληματισμός από μία φίλη σε μία παρέα συνδαιτημόνων. Η φίλη δεν είναι εκπαιδευτικός και το ενδιαφέρον της για το αν καλλιεργούμε την κριτική στο σχολείο προέκυψε αυθόρμητα, ενώ μιλούσαμε για τις δράσεις που υλοποιούν τα σχολεία. Η αλήθεια είναι πως η καλλιέργεια της κριτικής φωνής των μαθητών και μαθητριών δεν αποτελεί εμφανή στόχο των περισσοτέρων δράσεων. Ίσως, επειδή την ταυτίζουμε με την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, που αποτελεί διακαή πόθο, ίσως επειδή δεν γνωρίζουμε πώς να την καλλιεργήσουμε, ίσως, πάλι, επειδή δεν προβλέπεται ξεκάθαρα στις οδηγίες. Κι όμως, αποτελεί δεξιότητα άρρηκτα συνδεδεμένη με την έννοια του πολίτη και του κριτικά σκεπτόμενου ανθρώπου.
Δεν είναι δύσκολο να σκεφτούμε το γιατί δεν καλλιεργείται η κριτική φωνή των μαθητών και μαθητριών μας μέσα από τις κάθε λογής δράσεις που καλούμαστε να υλοποιήσουμε. Δράσεις για τις οποίες είμαστε συχνά περήφανοι/ες. Ο βασικότερος, κατά τη γνώμη μου, λόγος είναι η έλλειψη χρόνου. Για να μάθουν τα παιδιά να σκέφτονται και να εκφράζονται κριτικά, απαιτείται να ξεκολλήσουμε από την επιφάνεια και να αρχίσουμε να δουλεύουμε σε βάθος. Η εμβάθυνση θέλει χρόνο, που δεν έχουμε να διαθέσουμε. Χρειάζεται η συμμετοχή των μαθητών και μαθητριών στη σχολική πραγματικότητα να είναι συνεχής και ενσωματωμένη στην κουλτούρα του σχολείου και όχι απλώς μια μεμονωμένη εκδήλωση. Δεν αρκεί να ζητάμε να σκέφτονται κριτικά, να ενεργούν μετά από σκέψη, να εκφράζονται με επιχειρήματα, μόνο στα πλαίσια μιας τρίωρης δράσης που έχει δέκα στόχους και καταλήγει σε προσχεδιασμένα αποτελέσματα. Δεν καλλιεργείται έτσι η κριτική φωνή. Κι ενώ αυτό πιθανότατα το γνωρίζουμε ως εκπαιδευτικοί, αδυνατούμε να το αλλάξουμε, γιατί τα πάντα σχεδιάζονται κεντρικά και είναι πραγματικά πολύ δύσκολη έως αδύνατη η μετάβαση από το γραφειοκρατικό μοντέλο σε μοντέλα που βασίζονται σε συνεργασίες, όπου η φωνή των παιδιών είναι πραγματικά κεντρικής σημασίας. Άλλωστε, και η δική μας φωνή σε ένα τέτοιο πλαίσιο συχνά αναζητείται.
Ένας δεύτερος σημαντικός λόγος είναι το ότι οι πρωτοβουλίες έκφρασης της φωνής των μαθητών και μαθητριών συχνά χρησιμεύουν ως «διακόσμηση» ή παραμένουν παθητικές, συμβολικές χειρονομίες, αντί να τους/τις ενδυναμώνουν να επιδιώξουν την αλλαγή μέσω της κριτικής. Έχει παρατηρηθεί πως, επειδή τα παιδιά αντιλαμβάνονται το παραπάνω, η φωνή τους σε αυτό το πλαίσιο είναι «comme il faut», λένε αυτό που περιμένουμε να πουν και όχι αυτό που πραγματικά θα ήθελαν. Χαρακτηριστικό είναι πως σε δράσεις που πρόκειται να παρουσιαστούν σε κοινό εκτός σχολείου είναι ελάχιστες οι πραγματικές πρωτοβουλίες των παιδιών. Συνήθως ακολουθούν οδηγίες. Η κριτική φωνή μένει στη σιωπή. Τότε, όμως, ποιο ακριβώς είναι το νόημα αυτών των δράσεων;
Η απάντηση στενοχώρησε τη φίλη, όμως, για μας τους/τις εκπαιδευτικούς αποτέλεσε εφαλτήριο αναστοχασμού των πρακτικών που ακολουθούμε υλοποιώντας δράσεις. Ίσως, αν τα σχέδια είναι μακροχρόνια, σχεδιάζονται μαζί με τους μαθητές και τις μαθήτριες, και εστιάζουν πραγματικά στην καλλιέργεια της κριτικής φωνής, να κατακτηθούν βασικές δεξιότητες τις οποίες, ας μην γελιόμαστε, έχουμε ανάγκη ως κοινωνία. Το ζητούμενο είναι βέβαια να βρούμε πρώτα εμείς οι εκπαιδευτικοί τη χαμένη μας φωνή.
Ελευθερία Παπαμανώλη
Δείτε πληροφορίες για τη συνδρομή του 2026 στη σχετική ιστοσελίδα.
Δεν επιτρέπεται η αναδημοσίευση, ολική, μερική ή περιληπτική αναπαραγωγή, η κατά παράφραση ή διασκευή των κειμένων που περιέχονται στο τεύχος με οποιονδήποτε τρόπο (ηλεκτρονικό, μηχανικό, φωτοτυπικό, ηχογράφησης ή άλλο), χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του εκδότη.
