[8/8/2026]
Εγχειρίδια για δασκάλους - δημιουργούς
Του Δημήτρη Κ. Γιαννακόπουλου*
Είκοσι χρόνια μετά την τελευταία παραγωγή των μέχρι σήμερα ισχυόντων σχολικών βιβλίων στην οποία είχα συμμετάσχει, ας μου επιτραπεί να ασχοληθώ με το «πολλαπλό» πλέον βιβλίο του ελληνικού σχολείου. Χωρίς καθόλου να υποτιμώ την ποιότητα του έργου των λοιπών συγγραφικών ομάδων των οποίων τα διδακτικά πακέτα εγκρίθηκαν επίσης από το ΙΕΠ, στάθηκα σε ένα συγκεκριμένο, στο «Εγχειρίδιο Νεοελληνικής Γλώσσας» και στο διδακτικό βιβλίο της «Νεοελληνικής Γλώσσας της Α’ Λυκείου» των Εκδόσεων Πατάκη.
Συμβαίνει να γνωρίζομαι όχι μόνο προσωπικά, αλλά και να έχω συνεργαστεί στενά με δύο από τους συντελεστές, τον Καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου Κώστα Αγγελάκο, και την εκ των μελών της συγγραφικής ομάδας Σοφία Παπαλού, όπως επίσης και με την αξιολογήτρια του ΙΕΠ και Σύμβουλο Εκπαίδευσης ΠΕ02 Σοφία Πανταζή. Δεν πρόκειται όμως περί αυτού, αν και είμαι βέβαιος ότι τα συγκεκριμένα πρόσωπα με την επιστημονική τους κατάρτιση, την παιδαγωγική ευσυνειδησία και την επαγγελματική τους συνέπεια συνεισέφεραν καθοριστικά στο ποιοτικό αποτέλεσμα της συλλογικής προσπάθειας μιας καθόλα αξιόλογης συγγραφικής ομάδας. Πριν εκφράσω την προσωπική αξιολογική κρίση για το εν λόγω διδακτικό πακέτο, κρίνω απαραίτητο να αναφερθώ σε μία γενική αρχή η οποία οφείλει να εκφράζει όλους όσοι ασχολούνται ειδικά με την επιμόρφωση των Ελλήνων εκπαιδευτικών σε νέα διδακτικό υλικό: Τα κάθε είδους βιβλία του Δασκάλου, οι Οδηγοί και τα Βιβλία των μαθητών δεν πρέπει να αποτελούν παρά «εργαλεία» στα χέρια των εκπαιδευτικών, και η χρήση τους να εξαρτάται από την παιδαγωγική επάρκειά τους, το επίπεδο της τάξης τους και τις μαθησιακές ανάγκες, όπως αυτές προσδιορίζονται από το αντίστοιχο πρόγραμμα σπουδών. Αλλοίμονο αν οι διδακτικοί και επιστημονικοί ορίζοντες του εκπαιδευτικού εξαντλούνταν σε αυτούς που έθεταν τα πάσης φύσεως εγχειρίδια. Τέτοια αντίληψη, εκτός του ότι αντανακλά και το παρωχημένο πνεύμα του «κλειστού συστήματος σπουδών», εξουδετερώνει και τον ίδιο τον ρόλο του δασκάλου που η σύγχρονη Παιδαγωγική τον θέλει de facto συνδημιουργό του όποιου εκπαιδευτικού σχεδιασμού. Ένας τέτοιος μόνο εκπαιδευτικός μπορεί να υπηρετήσει τα «ανοιχτά προγράμματα» σπουδών, τάση κυρίαρχη προ πολλού στα ευρωπαϊκά εκπαιδευτικά συστήματα.
Από την άποψη αυτή λοιπόν θεωρώ ότι το βιβλίο «Εγχειρίδιο Νεοελληνικής Γλώσσας», ένας ουσιαστικά οδηγός του εκπαιδευτικού για τη διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας και στις τρεις τάξεις του Λυκείου, αποτελεί πραγματικό εγκόλπιο καίριων κατευθύνσεων της γλωσσικής διδασκαλίας. Η συγγραφική ομάδα έχει φροντίσει να παραγάγει ένα υψηλού επιστημονικού επιπέδου εγχειρίδιο χρήσης για τον εκπαιδευτικό, ταυτόχρονα όμως ευσύνοπτο και περιεκτικό, ένα ευέλικτο συμπίλημα της θεωρίας της γλωσσικής επικοινωνίας και των μηχανισμών της.
Δεδομένης δε της ποικιλόμορφης προέλευσης του σημερινού εκπαιδευτικού δυναμικού των φιλολόγων της Β/ θμιας εκπαίδευσης δεν θα ήταν υπερβολικό να λεχθεί ότι το εν λόγω βιβλίο με τον τρόπο που έχει συνταχθεί καλύπτει και ουσιαστικά κενά της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης όσων καλούνται να διδάξουν την Νεοελληνική Γλώσσα στη βαθμίδα του Λυκείου. Θα μπορούσε δηλαδή αυτό το «εγχειρίδιο» να λειτουργεί όχι απλώς ως υποστηρικτικό της διδασκαλίας του μαθήματος της Γλώσσας, αλλά και ως αυτοτελές βοήθημα για την επιστημονική συγκρότηση του κάθε Φιλολόγου στον τομέα της γλωσσικής διδασκαλίας. Εκτιμώ ότι η διαπίστωση αυτή απαντά και σε τυχόν ενστάσεις σχετικά με το δυσκολονόητο για ένα μέσο δάσκαλο περιεχόμενο του εγχειριδίου, ενώ δεν πρέπει να αγνοηθεί ούτε ο υποστηρικτικός χαρακτήρας του και για τις ανώτερες και φυσικά πιο απαιτητικές γνωστικά τάξεις της Β’ και Γ’ Λυκείου.
Εναπόκειται, λοιπόν, στον κάθε εκπαιδευτικό, καθώς του προσφέρεται ένα πανόραμα της λειτουργίας της γλώσσας ως οργάνου επικοινωνίας, να επιλέξει όχι μόνο υλικό σύμμετρο με το μαθησιακό επίπεδο και τις διδακτικές ανάγκες της τάξης του, αλλά από τις προτεινόμενες μεθόδους και τις διδακτικές πρακτικές εκείνες που και ο ίδιος μπορεί να υποστηρίξει βάσει της παιδαγωγικής του ιδιοσυγκρασίας. Εκείνος θα κρίνει π.χ. κατά πόσο το επίπεδο της τάξης του χρήζει της εκτεταμένης ή μη επεξεργασίας των Λεξικογραμματικών Στοιχείων (Μέρος Α’, ενότητα 2), ώστε οι μαθητές του να συμπληρώσουν, να αφομοιώσουν καλύτερα ή και να καλύψουν αντίστοιχα γνωστικά κενά από τη γλωσσική διδασκαλία του Γυμνασίου.
Περαιτέρω, γίνεται φανερό σε όσους διαθέτουν εμπειρία από τη διαδικασία παραγωγής εκπαιδευτικού υλικού ότι κατά τη συγγραφή του εν λόγω Εγχειριδίου ακολουθήθηκε μία ιδιαίτερα αποτελεσματική μέθοδος «ανατομίας» της γλωσσικής επικοινωνίας ως παιδαγωγικά προσιτού και μαθησιακά διδάξιμου αντικείμενου για το ηλικιακό επίπεδο των 15+. Η δόμηση του περιεχομένου σε τρία μέρη «Κειμενική λειτουργία» – «Γλωσσικές ποικιλίες» – «Επαφή με εκτεταμένα κείμενα», μεταφέρουν προοδευτικά τον μαθητή από την αναγκαιότητα της λεκτικής επικοινωνίας στην καταστασιακότητα της χρήσης του λόγου και δι’ αυτής στην παραγωγή διαφορετικών ειδών ολοκληρωμένων γλωσσικών συνόλων τέτοιων, που τελικά μπορούν να λειτουργήσουν υποδειγματικά και για τον ίδιο ως φορέα παραγωγής του λόγου. Ταυτόχρονα, προσφέρουν στον εκπαιδευτικό και μία ορθολογική ταξινόμηση των διδακτικών σταδίων που πρέπει να ακολουθήσει κατά τη γλωσσική διδασκαλία. Ιδιαίτερα σημαντική, λόγου χάρη, κρίνεται η μέθοδος επεξεργασίας της ενότητας «Ο επιχειρηματικός λόγος», όταν είναι γνωστό ότι σε αυτές τις ηλικίες ωριμάζει η αφαιρετική σκέψη και τελειοποιείται η διαδικασία του επαγωγικού συλλογισμού. Από την άλλη πλευρά, η πρόβλεψη για την πλαισίωση της ύλης με προοργανωτές και συγκεφαλαιωτές του διδακτικού αντικειμένου (Τι μάθαμε;) αποτυπώνεται με σαφήνεια, αν και από τεχνικής πλευράς οι προοργανωτές θα μπορούσαν να είναι περισσότερο ευδιάκριτοι ως προς τον προσδιορισμό τους από τους διδάσκοντες. Ούτως ή άλλως όμως θεραπεύεται αυτή η ατέλεια στο βιβλίο του μαθητή της Α΄ Λυκείου, όπου παρουσιάζονται εποπτικά οι μαθησιακοί στόχοι και λειτουργούν ως πραγματικά ερεθίσματα της γνώσης. Τον ίδιο σκοπό εκπληρώνει η εικονογράφηση, αλλά και η εν γένει σελιδοποίηση του Βιβλίου του Μαθητή, καθιστώντας πολυμορφική τη διαδικασία της πρόσληψης του περιεχομένου από τους μαθητές και δεμένη οργανικά με τον γνωστικό πυρήνα του.
Θέλω να πιστεύω ότι οποιοσδήποτε φιλόλογος σχετικός με τη διδακτική πράξη, καθώς διατρέχει το περιεχόμενο αυτού του τμήματος του διδακτικού πακέτου, θα αποκτήσει την πολύτιμη αίσθηση της δυναμικότητας του γλωσσικού φαινομένου. Θα παρακινηθεί έτσι να την εμφυσήσει και στην τάξη, μέσα από τη διδακτική επεξεργασία της καθημερινής επικοινωνίας (γραπτής και προφορικής), του δοκιμιακού λόγου και της λογοτεχνικής δημιουργίας. Γιατί αποτελεί αναμφίβολα κατάκτηση των δημιουργών αυτού του εγχειριδίου η προσφορά ενός γλωσσικού πλούτου, όπου ο τυπικός και ο έντεχνος λόγος κάθε είδους λειτουργούν ως αδιάσπαστο σύνολο. Ο αρμονικός συνδυασμός της Γλώσσας ως οργάνου επικοινωνίας με την Τέχνη του Λόγου μεταφέρεται στη διδακτική πράξη και σε θεωρητικό επίπεδο (για τον εκπαιδευτικό) και σε επίπεδο πρακτικής εφαρμογής (για τον μαθητή) και αντιμετωπίζεται ως ολοκληρωμένη πολιτισμική έκφραση της ανθρώπινης κοινωνίας.
Αυτήν τη σύγχρονη παιδαγωγική και διδακτική σκοπιμότητα υπηρετεί ασφαλώς η πληθώρα και η ποικιλία τόσο εύστοχα επιλεγμένων κειμένων από την ελληνική και παγκόσμια πνευματική παραγωγή. Πρόκειται για αποσπάσματα όχι συλλήβδην παρατιθέμενα αλλά πλήρως ευθυγραμμιζόμενα με συγκεκριμένες διδακτικές αναγκαιότητες. Αξιοποιούμενα αυτά από τον εκπαιδευτικό θα προσφέρουν απεριόριστες δυνατότητες στους μαθητές, ώστε και οι ίδιοι να λειτουργήσουν ως αποτελεσματικοί πομποί και δέκτες επικοινωνίας, συνειδητοποιημένοι αναγνώστες και -γιατί όχι- εραστές της δημιουργικής γραφής.
Αξίζει τέλος να αναφερθεί ότι οι συγγραφείς ενέταξαν στο Εγχειρίδιο «Κριτήρια Αξιολόγησης» και για τις τρεις τάξεις του Λυκείου. Το υλικό αυτό υπάρχει ως Ψηφιακό Μαθησιακό Αντικείμενο και ανταποκρίνεται πλήρως ως προς τη μορφή, το περιεχόμενο και το διδακτικό στόχο στο εξεταστικό μοντέλο που ορίζεται από τον Οδηγό του Εκπαιδευτικού, ακολουθεί δηλαδή το Πρόγραμμα σπουδών και υποστηρίζει ένα σύγχρονο τρόπο αξιολόγησης του Μαθητή.
Αλλά και η υποστηρικτική διάσταση του εγχειριδίου ως προς το βιβλίο του μαθητή «Νεοελληνική Γλώσσα» της Α' Λυκείου, κρίνεται αποτελεσματική. Το ευρύ φάσμα των διδάξιμων και παιδαγωγικά εύληπτων δυνατοτήτων και των λειτουργιών της Γλώσσας τις οποίες παρέχει στον εκπαιδευτικό, είναι απόλυτα συμβατό με τη φυσιογνωμία του μαθητικού βιβλίου×πολύ περισσότερο, όταν η συγγραφική ομάδα δηλώνει και εφαρμόζει έμπρακτα την εστίαση στα επικοινωνιακά ενδιαφέροντα των μαθητών ως εφήβων. Συγκεκριμένες ενότητες και υποενότητες του εγχειριδίου προσφέρονται κάλλιστα για να αξιοποιηθούν από τον εκπαιδευτικό, όπως από το Β΄ Μέρος και την ενότητα 4.6.1 «Επιστολές», 4.6.3 «Αυτοβιογραφία», 5.3 «Πολυτροπικός λόγος», σε συνάρτηση με τις ενότητες από το Βιβλίο του Μαθητή, «Η γλωσσική αυτοβιογραφία», «Συνομιλώ και Γράφω στην ψηφιακή εποχή» και από την 4η ενότητα, «Αυτοβιογραφία». Εξάλλου, οι κλιμακούμενης δυσκολίας δραστηριότητες που συνοδεύουν την κάθε ενότητα καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα δεξιοτήτων, όπως η κατανόηση κειμένου, η γλωσσική ανάλυση και η παραγωγή προφορικού και γραπτού λόγου. Η όλη δομή του επομένως αυτού του βιβλίου είναι σαφής και λειτουργική, καθώς οι θεματικές ενότητες οργανώνονται με τρόπο που διευκολύνει τόσο τον εκπαιδευτικό στο σχεδιασμό της διδασκαλίας, όσο και τον μαθητή στην προοδευτική κατάκτηση των γλωσσικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων.
Στη σημερινή εποχή της ασύλληπτης προόδου των επικοινωνιακών τεχνικών, του ψηφιακού καταιγισμού των πληροφοριών και της κατάχρησης της Τεχνητής Νοημοσύνης, πονήματα σαν τα συγκεκριμένα εγχειρίδια αποκτούν ευρύτερη παιδαγωγική αξία. Εξοπλίζουν επιστημονικά και παιδαγωγικά τον δάσκαλο της τάξης, ώστε με τη σειρά του να θωρακίζει τους μαθητές απέναντι στην παραπλανητική χρήση του λόγου και να τους καθιστά κριτικούς δέκτες της πληθώρας των ανεξέλεγκτων μηνυμάτων και τελικά συνειδητοποιημένους πολίτες.
∗Π. Πάρεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων
