[24/8/2026]
Διάλογος με την αρχαιότητα: η Οδύσσεια κατά Νόλαν
Νατάσα Μερκούρη, φιλόλογος
Αφορμή για τις σκέψεις που περιέχονται σε αυτό το σύντομο σχόλιο πάνω στην ταινία Odyssey σε σκηνοθεσία του Christopher Nolan, στάθηκαν τα δεκάδες σχόλια φίλων και συναδέλφων στα κοινωνικά δίκτυα και οι κατ’ ιδίαν συζητήσεις. Κίνητρο για την απόφαση οι σκέψεις να αποτυπωθούν στο ψηφιακό χαρτί ήταν η φράση του σκηνοθέτη για το ίδιο το δημιούργημά του: «The audience owns it. They tell you what it is».[1] Η πλήρης ερμηνεία της ταινίας δεν εμπίπτει ούτε στις γνώσεις ούτε στην ειδικότητά μου. Το παρόν κείμενο δεν είναι παρά μια προσθήκη, ένα addendum σε όσα έχουν ειπωθεί, και δεν διεκδικεί μεγαλύτερο μερίδιο.
Όπως και στην ομηρική Οδύσσεια, ο νόστος είναι κυρίαρχος. Η επιστροφή στην πατρίδα, το homecoming, για έναν βετεράνο πολέμου έχει άλλο περιεχόμενο και συνδηλώσεις. Η κεντρική επιλογή, ο δείκτης/index να παρουσιαστεί, δηλαδή, ο Οδυσσέας πρωτίστως ως βετεράνος πολέμου, έλκει το σενάριο και τους άλλους χαρακτήρες. Η πλοκή δεν απέχει πολύ από αυτή του ομηρικού κειμένου, οι επιμέρους αλλαγές και απαλείψεις όμως υπηρετούν, μεταξύ άλλων, την «ανάγνωση» της αρχικής Οδύσσειας ως την επιστροφή του στρατιώτη, του νικητή και ηθικά νικημένου στρατιώτη.
Ακούγεται στη συζήτηση[2] μεταξύ του Brian Powers και του Michael Yandell “Odysseus as a morally injured war veteran” η παρατήρηση ότι είναι πολύ πιθανό ο Nolan να έχει διαβάσει το Odysseus in America[3] του ψυχιάτρου Jonathan Shay, παρατήρηση η οποία με βρίσκει σύμφωνη. Και θα προσέθετα το βιβλίο του ίδιου συγγραφέα Achilles in Vietnam,[4] όπου γίνεται εκτενέστατη αναφορά και κατηγοριοποίηση των συμπτωμάτων του μετατραυματικού στρες (PTSD) των βετεράνων του Βιετνάμ μέσα από προσωπικές τους μαρτυρίες, κατά τη διάρκεια της έρευνας αλλά και της θεραπευτικής αγωγής κάποιων από αυτούς. Στη φράση “the ruins of character” συνοψίζει ο Shay τις συνέπειες του PTSD (διατηρώ την αγγλική ορολογία για λόγους ακρίβειας): moral disorientation, guilt, no capacity for intimacy - feelings of detachment, insomnia, vigilant-fragmented sleep, difficulty concentrating - untrustworthiness of perception, broken mental state of mind, hyperactive reactions, amnesia for traumatic events, addiction.
Δεν αποτελεί στόχο του σύντομου σχολίου να αναζητήσουμε όλα αυτά τα συμπτώματα στον Οδυσσέα του Nolan ούτε θα ήταν εφικτό να περιορίσουμε την ερμηνεία όλης της ταινίας σε αυτό το πρίσμα. Εντούτοις, ο ηθικός αποπροσανατολισμός, η διάλυση του αξιακού συστήματος και η βασανιστική ενοχή για όσα διέπραξε ο ήρωας στο όνομα της επιβίωσης αυτού και των συντρόφων του, και άλλαξαν τον κόσμο φέρνοντας το τέλος μιας εποχής, επανέρχονται στην ταινία, μαζί με τη φράση “Zeus’ law”, έναν νόμο που τον καταχρώνται πολλοί, όπως και την εμπιστοσύνη των ανθρώπων. Ο Οδυσσέας συγκαταλέγεται σε αυτούς, στους «λαούς της θάλασσας», που σκορπούν τον φόβο και την καταστροφή, ενώ οι Σειρήνες τραγουδούν «κι ό,τι δεν μπορείς με κανέναν τρόπο να έχεις, είναι αυτό που είχες ήδη και το έχασες».
Μέσα από αυτή τη ματιά, μπόρεσα να ερμηνεύσω δύο από τα σημεία που διασκεύασε τολμηρά ο Nolan:[5] τη Νέκυια και τον ρόλο της Καλυψώς. Ο βετεράνος Οδυσσέας δεν χρειαζόταν να κατεβεί στον Άδη. Ο ζόφος του Κάτω Κόσμου (hell τον ονομάζει) βρίσκεται για εκείνον στον πάνω κόσμο, στον δικό του κόσμο, τον ανθρώπινο, που πια τον βιώνει μέσα στα ερείπια του χαρακτήρα του. Τα σκοτάδια είναι εδώ, μέσα στο τραύμα, στην αδυναμία του να δικαιολογήσει ηθικά στους νεκρούς άντρες κάποιες από τις αποφάσεις του.
Η παραμονή του στην Ωγυγία για 7 χρόνια δεν είναι παρά μια περίοδος θεραπείας και ανάκαμψης. Το νησί και η Καλυψώ, θεραπεύτρια και διαμεσολαβήτρια, λειτουργούν ως αυτοσχέδια ατομική κλινική, όπου ο ήρωας σταδιακά θα θυμηθεί και θα αντέξει τα βιώματα και τις αναμνήσεις του, θα ενδυναμωθεί, θα σταματήσει να κρύβεται, με τον εθισμό (λωτός), από τους εφιάλτες του. Και, τέλος, θα είναι σε θέση να αντεπεξέλθει στους επόμενους αγώνες: τον νόστο του και, μετά την τελευταία πράξη βίας, τη μνηστηροφονία, την ανάκτηση του σεβασμού προς τον άνθρωπο.[6] Τα παραπάνω, ως θραύσματα ζωής του Οδυσσέα, δεν γίνονται μέρος της αφήγησης στον Αλκίνοο, αλλά μέρος της επώδυνης διαδικασίας ανάκτησης της μνήμης, δηλαδή του εαυτού και της ευθύνης που φέρει.
Στον άξονα των πονημάτων του J. Shay έχουν κινηθεί ο Bryan Doerries, σκηνοθέτης, και ο Peter Meineck, καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο New York University. Η κοινή αφετηρία των δύο εισηγητών είναι ότι το αρχαίο δράμα και η αρχαία ελληνική γραμματεία μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσα κοινωνικής παρέμβασης σε κρίσιμες συνθήκες.
Το πρόγραμμα του Doerries ονομάζεται “Theatre of war” και ξεκίνησε ως πρόγραμμα αποκατάστασης βετεράνων. Αργότερα, επεκτάθηκε η θεματολογία του και σε άλλα ακανθώδη κοινωνικά προβλήματα, π.χ. το The Oedipus Project για την πανδημία. Βασίζεται στην εκφραστική ανάγνωση αποσπασμάτων από τον Αίαντα και τον Φιλοκτήτη του Σοφοκλή, από τις Τρωάδες του Ευριπίδη και την Ιλιάδα του Ομήρου σε κοινό βετεράνων του Ιράκ και του Αφγανιστάν, καθώς και σε μέλη των οικογενειών τους. Οι αναγνώσεις γίνονται σε μη θεατρικούς χώρους π.χ. σε δημαρχεία ή σε στρατιωτικές βάσεις, όχι με στόχο να παρασταθούν. Τίποτα δεν πρέπει να θυμίζει παράσταση. Μόνο πραγματικότητα. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα που απευθύνεται σε κοινότητες τραυματισμένες από τον πόλεμο.
Υποστηρίζει ο Doerries ότι σκοπός του αρχαίου ελληνικού θεάτρου ήταν να ενσωματώσει εκ νέου σε μια δημοκρατική κοινωνία τους στρατιώτες της. Θεωρεί το αρχαίο δράμα μια μορφή αφήγησης και θεραπείας από βετεράνους για βετεράνους.[7] Βασίζεται σε τεχνικές του ψυχοδράματος και του κοινωνιοδράματος (sociodrama) του Jacob Moreno.[8] Mέσα από την ανάγνωση των αρχαίων δραμάτων το ακροατήριο ανακαλεί τα δικά του βιώματα από τον πόλεμο. Όταν έστω και ένας στρατιώτης πάρει τον λόγο «Μπορώ να πω κι εγώ τη δική μου ιστορία;», έχει σπάσει ο κανόνας της σιωπής και με την παραδοχή της μέθεξης ανοίγει πια ο δρόμος για τη θεραπεία.
Όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, στο πρόγραμμα αυτό συνεργάζεται το Υπουργείο Άμυνας (ή μάλλον Υπουργείο Πολέμου). Προσπαθούν να θεραπεύσουν το τραύμα οι ίδιοι οι υπαίτιοι; Ας αναλογιστούμε, όμως, πώς εξελίχθηκε συνολικά το μέλλον των βετεράνων ηττημένων του Βιετνάμ, των οποίων τις ιστορίες δεν θέλησε κανείς να ακούσει.
Το πρόγραμμα “Ancient Greeks / Modern Lives”, που υλοποιεί ο Peter Meineck και το Aquila Theatre σε συνεργασία με το National Endowment for the Humanities στις ΗΠΑ αποτελεί τη δεύτερη προσπάθεια ενασχόλησης με το θέμα των βετεράνων. Για μία ακόμα φορά συνδέεται η κλασική αρχαιότητα με τις ανάγκες της κοινότητας, συγκεκριμένα με προβλήματα που απασχολούν την αμερικανική κοινωνία. Αρχαία ελληνικά κείμενα διαβάζονται σε θεατρικό αναλόγιο, γίνονται ανοιχτές συζητήσεις με το κοινό και εργαστήρια ή λέσχες ανάγνωσης συμπληρωματικά προς την κεντρική δράση. Το πρόγραμμα παρουσιάστηκε στον Λευκό Οίκο τον Νοέμβριο του 2011.
Η παράσταση Ηρακλής μαινόμενος από το Aquila Theatre παρουσιάστηκε στην Αθήνα το 2012, σε μετάφραση και διασκευή του Peter Meineck και σκηνοθεσία της Desiree Sanchez. Και το έργο A Female Philoctetes το 2015. Και στις δύο παραστάσεις συμμετείχαν αμερικανοί βετεράνοι πολέμου τόσο με φυσική θεατρική παρουσία όσο και μέσα από τις μαρτυρίες τους. Τα American Democracy, βασισμένο στην Αντιγόνη του Σοφοκλή, The Odyssey: A cathartic journey και Odysseus in the Bronx είναι προγράμματα του Aquila Theatre που αφορούν την επανένταξη μέσα από τη δυναμική του αρχαίου δράματος, του θεάτρου και της αφήγησης και τη θεραπευτική τους δύναμη.
Αυτό που προσπαθώ να επισημάνω είναι ότι, κατά τη γνώμη μου, σημαντικό μέρος της ταινίας του Nolan εγγράφεται στην πρόσληψη και νοηματοδότηση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας με γνώμονα την άλλοτε ρητή, άλλοτε υπόρρητη έννοια της κοινωνικής παρέμβασης είτε σε εστιασμένο είτε σε ευρύτερο και διεθνές κοινό. Ο στόχος, βέβαια, δεν είναι η προτροπή στη θεραπεία των τραυμάτων του πολέμου σε μια κοινωνία. Η βάση όμως είναι η μέθεξη, η ταύτιση του «τραυματισμένου» θεατή με τον ήρωα.
Ίσως είναι απαραίτητο, πριν σηκώσουμε το τσεκούρι του πολέμου για τη «βλάβη» που υπέστη η ομηρική Οδύσσεια και ο αρχαίος πολιτισμός μας από τον Nolan, να βγούμε από το περιβάλλον της σχολικής τάξης και να στοχαστούμε με νηφαλιότητα πώς ο αρχαίος ελληνικός κόσμος διαλέγεται με τη σύγχρονη πραγματικότητα, με ποιους τρόπους οι «ξένοι» διδάσκουν στις κοινότητες το αρχαίο δράμα και τα ομηρικά έπη και, τέλος, ότι η αρχαία ελληνική γραμματεία εξακολουθεί να αποτελεί οργανικό συστατικό του παγκόσμιου πολιτισμού.
Βέβαια, ο ορίζοντας των προσδοκιών μας ίσως δεν μας το επιτρέπει. Αλλά ακόμα και η μικρότερη δυνατή προσπάθεια θα μπορούσε να τελεσφορήσει.
[1] Συνέντευξη του σκηνοθέτη στον Hugo Travers στις 13/7/2026: video (αντλήθηκε από το διαδίκτυο, 23/8/2026)
[2] Christopher Nolan's The Odyssey (2026): Odysseus as a morally injured war veteran: video (αντλήθηκε από το διαδίκτυο, 23/8/2026)
[3] Shay. J. (2002). Odysseus in America: combat trauma and the trials of homecoming. New York: Scribner.
[4] Shay. J. (1994). Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character. New York: Antheneum Books.
[5] “Rearranging the story” είναι η φράση που επιλέγει ο ίδιος.
[6] “[…] The same essential component of the civilization, a definition of civilization: If you don’t treat people with mutual respect, nothing can work” αναφέρει στη συνέντευξή του στον Hugo Travers.
[7] Την άποψη αυτή βασίζει και στο γεγονός ότι ο ίδιος ο Σοφοκλής είχε εκλεγεί στρατηγός.
[8] Ο Jacob Moreno υπήρξε ο εμπνευστής του ψυχοδράματος και της ομαδικής θεραπείας. Σημαντική είναι και η έρευνά του στον τομέα των κοινωνικών δικτύων.
